Şərəf və ləyaqət haqqında qanun
Sizi təhqir edən şəxsin məsuliyyətə cəlb edilməsi və ondan təzminat tələb edə bilməyiniz üçün məhkəməyə ərizəni Erizem.az ilə hazırlayıb, məhkəməyə təqdim edə bilərsiniz. Erizem.az veb saytı vasitəsi ilə ərizələrinizi şəxsi kabinetə daxil olaraq heç bir hüquqi biliyə sahib olmadan, cəmi 10 manat ödəməklə, sistem tərəfindən sizə verilən sualları cavablamaqla 3 dəqiqə ərzində özünüz hazırlaya bilərsiniz. Həmçinin şəxsi kabinetdə dəstək bölməsinə daxil olaraq istənilən vaxt ödənişsiz hüquqi məsləhət əldə edə bilərsiniz.
Təhqirə görə məhkəməyə edilən müraciət üçün dövlət rüsumu nəzərdə tutulmamışdır. Lakin təzminat tələbi üçün sizə həmin şəxsin maddi ziyan vurmasını sübut etməlisiniz. Bu sübuta yetirilmədikdə yalnız mənəvi zərərə görə məsuliyyətə cəlb oluna bilər.
Bu mövzu ayrıca bir qanunla tənzimlənmir. Amma Mülki Məcəllə, Cinayət Məcəlləsi və Ali Məhkəmənin Plenum qərarları şərəf və ləyaqətin qorunmasını geniş şəkildə izah edir. Hüquqi müdafiə mexanizmlərinə təkzib, təzminat, şikayət və xüsusi ittiham daxildir.
Şərəf və ləyaqətin müdafiəsi
Şəxs barəsində yayılan yalan və ya təhrif olunmuş məlumatları təkzib etdirmək hüququna malikdir. Mülki Məcəllə bu şəxslərə maddi və mənəvi zərərin ödənilməsini tələb etmək imkanı verir. Eyni zamanda, məlumatın yayıldığı media orqanı və ya sosial platforma həmin məlumatın düzəlişini də təmin etməlidir.
Şərəfini, ləyaqətini və ya işgüzar nüfuzunu ləkələyənməlumatlar yayılmış fiziki şəxsin həmin məlumatlarıntəkzibi ilə bərabər onların yayılması nəticəsində vurulmuşzərərin əvəzinin ödənilməsini məhkəməyə ərizə ilə müraciət edərək tələb etmək hüququna malikdir.
Şərəf və ləyaqətin alçaldılması maddəsi
Şərəf və ləyaqətin alçaldılması insanın mənəvi bütövlüyünə zərər vurmaqdır. Buna görə Cinayət Məcəlləsinin 147 (böhtan) və 148 (təhqir) maddəsinə əsasən cinayət məsuliyyəti nəzərdə tutulur.
Cəmiyyət qarşısında nüfuzun itirilməsi şəxsin həyatına, psixoloji vəziyyətinə və sosial münasibətlərinə təsirgöstərir. Bu hallarda şəxs həm cinayət, həm də mülkiqaydada öz hüquqlarını müdafiə edə bilər.
Təhqirə və ya böhtana məruz qalan zərər çəkmiş şəxs xüsusi ittiham qaydasında məhkəməyə şikayət verə bilər. Xüsusi ittiham qaydasında şikayət cinayətin törədildiyi yer üzrə birinci instansiya məhkəməsinə verilir.
Zərərçəkmiş şəxs xüsusi ittiham qaydasında şikayətləməhkəməyə müraciət etməklə bərabər, həmçinin təhqirə və böhtana görə ona vurulmuş həm maddi, həm də mənəvi zərərin əvəzinin ödənilməsi tələbinə dair məhkəmədə iddia qaldıra bilər. Amma şəxs ona vurulmuş maddi və mənəvi zərəri sübut etməlidir.
Şərəf və ləyaqət nədir?
Şərəf insanın cəmiyyətdə qazandığı mənəvi etibar, dəyər və nüfuzdur. Ləyaqət isə insanın özünə verdiyi qiymət, şəxsi dəyər hissidir.
Başqa sözlə bir şəxsin şərəfi onun cəmiyyətin üzvü olaraqmənəvi və əxlaqi keyfiyyətlərinə, başqa insanlara, cəmiyyətə, dövlətə münasibətinə görə ona verilənqiymətdir.
Bir şəxsin ləyaqəti isə onun öz mənəvi və əqlikeyfiyyətlərini, cəmiyyətdəki mövqeyini və nüfuzunu dərketməsi, habelə özünün özünə verdiyi qiymətdir. Nüfuz isə bir şəxsin cəmiyyətdə, kollektivdə, dostlarəhatəsində, təşkilatda öz qabiliyyətinə görə tutduğumövqedir. Bu anlayışlar insanın sosial davranışına, cəmiyyətə münasibətinə, mənəvi keyfiyyətlərinə görəformalaşır.
Konstitusiyanın 46-cı maddəsində göstərilir ki, hər kəsin öz şərəf və ləyaqətini müdafiə etmək hüququ vardır. Şəxsiyyətin ləyaqəti dövlət tərəfindən qorunur. Dövlət şərəf və ləyaqətin toxunulmaz olduğunu qəbul edir və Konstitusiya ilə müdafiə edir.
Təhqir etmək
Təhqir birbaşa və ya dolayı formada ola bilər. Şifahi, yazılı, jestlərlə və sosial şəbəkədə paylaşılan alçaldıcı ifadələr təhqir sayılır. Əsas şərt – təhqirin başqaları tərəfindən görülə və eşidilə biləcək şəkildə yayılmasıdır.
Təhqir maddəsi
Cinayət Məcəlləsinin 148-ci maddəsi təhqiri cinayət kimi tanıyır. Təhqir kütləvi şəkildə və ya internet üzərindən yayıldıqda cinayət məsuliyyətinə səbəb olur. Buna görə 1000 manatdan 1500 yüz manatadək cərimə, 240 saatdan 480 saatadək ictimai işlər, 1 ilədək müddətə islah işləri vəya 6 ayadək müddətə azadlıqdan məhrum etmə cəzası tətbiq oluna bilər.
Təhqir inzibati xəta
Adi vətəndaşlar arasında təhqir cinayət məsuliyyəti yaradır. İnzibati məsuliyyət yalnız hərbi qulluqçularınmünasibətlərində tətbiq olunur. Yəni mülki şəxslər arasındatəhqir heç bir halda inzibati xəta deyil, birbaşa cinayətdir.
Təhqir və böhtan
Təhqir – insanın şərəf və ləyaqətini alçaldan ifadə və davranışlardır. Bu, söyüş, alçaldıcı söz, hörmətsiz münasibət və ya sosial şəbəkədə nalayiq ifadələr formasında ola bilər. Böhtan – bir şəxs haqqında bilərəkdən yalan məlumat yaymaq, onun nüfuzuna zərər vurmaqdır. Böhtan ictimai fikri çaşdırır və insanın sosial mövqeyinəciddi zərər yetirir.
147 ci maddə
Azərbaycan CM-nin 147-ci maddəsi böhtan cinayətiniözündə əks etdirir. Böhtan, yəni yalan olduğunu bilə-biləhər hansı şəxsin şərəf və ləyaqətini ləkələyən və ya onunüfuzdan salan məlumatların kütləvi çıxışlarda, kütləvinümayiş etdirilən əsərdə, mediada və ya kütləvi nümayişetdirildiyi halda internet informasiya ehtiyatında yayılmasıcinayət məsuliyyətinə səbəb olur. Əgər böhtan ağır cinayətittihamı ilə bağlıdırsa, cəza daha sərtdir.
Böhtan atmaq nə deməkdir?
Böhtan – bilərəkdən yalan məlumat yaymaqla insanınnüfuzuna zərər vurmaqdır. Bura sosial şəbəkədə yalanpaylaşım etmək, kimisə əsassız şəkildə cinayətdə günahlandırmaq və ya ictimaiyyətin fikrini çaşdıran məlumat yaymaq daxildir.
148.1 maddə
Cinayət Məcəlləsinin 148.1-ci maddəsi, yəni təhqirə görə məsuliyyət o halda yaranır ki, təhqir xarakterli məlumatlar bir şəxsi təhqir edən tərəfindən kütləvi çıxışlarda, kütləvi nümayiş etdirilən əsərdə, kütləvi informasiya vasitəsində və ya kütləvi nümayiş etdirildiyihalda internet informasiya ehtiyatında yayılmış olsun. Əgər həmin məlumatlar yayılmazsa, həmin şəxs barəsində cinayət məsuliyyəti nəzərdə tutulmur.
Cinayət Məcəlləsinin 148-1-ci maddəsi internetdə saxtahesablarla edilən təhqir və böhtanı ayrıca cinayət kimi müəyyən edir. Bu maddə sosial şəbəkələrdə anonimlikdən istifadə edib insanları alçaltma hallarını daha sərt cəza ilətənzimləyir.
Bu əməl cərimə, ictimai işlər, islah işləri və ya azadlıqdanməhrumetmə cəzasını nəzərdə tutur.
Təhqirə görə məsuliyyət
Təhqir etməyin cəzası 1000 manatdan 5000 manatadək miqdarda cərimə vəya 240 saatdan 480 saatadək müddətə ictimai işlər və ya 1 ilədək müddətə islah işləri və ya 6 ayadək müddətə azadlıqdan məhrum etmədir.
Böhtan sözünün mənası
Böhtan – ərəb mənşəli söz olub ‘yalan, iftira, uydurma’ mənasını verir. Hüquqi baxımdan böhtan, insanın nüfuzunu bilərəkdən zədələyəcək yalan məlumatın təqdim edilməsidir.
Böhtan atan cəzası
Böhtan atan şəxs cərimə, ictimai işlər, islah işləri və yaazadlıqdan məhrumetmə cəzası ilə üzləşə bilər. Cəzanınnövü böhtanın formasından, yayılma miqyasından və nəticələrindən asılıdır.
Böhtan cinayət məcəlləsi
Böhtan – CM 147-də göstərilən cinayətdir. Buraya yalan məlumatın yayılması, ictimai rəyin manipulyasiyası və insanın nüfuzuna qəsd daxildir. Buna görə 1000 manatdan 1500 manatadək miqdarda cərimə, 240 saatdan 480 saatadək müddətə ictimai işlər, 1 ilədək müddətə islah işləri və ya 6 ayadək müddətə azadlıqdan məhrum etmə cəzası nəzərdə tutulur.
Sosial şəbəkədə təhqir
Sosial şəbəkə – ən çox təhqir və böhtanın müşahidə olunduğu yerdir. CM 148 və 148-1 sosial şəbəkə vasitəsilə edilən təhqir və böhtanı cinayət hesab edir. Saxta profillərlə edilən təhqir daha ağır cəzalandırılır.
Polis əməkdaşını təhqir etmək
Polisi təhqir etmək və ya ona böhtan atmaq ictimai asayişə zərər yönümlü cinayət sayılır. Bu hal kütləvi yayıldıqda, sosial şəbəkə hesablarında paylaşılarsa məsuliyyət daha da ağırlaşır.
Vəzifəli şəxsi təhqir etmə
Vəzifəli şəxsin şərəf və ləyaqətini alçaltmaq – CinayətMəcəlləsinin 148 və 148-1-ci maddələrinə müvafiq olaraq– cinayət məsuliyyəti yaradır. Bu, dövlət qulluğunda olan şəxslərə qarşı hörmətsizlik və nüfuzu sarsıtma kimi qiymətləndirilir.
Şər böhtan cinayət məcəlləsi
Şər böhtan – bilərəkdən uydurulmuş məlumatın yayılmasıdır. Məqsəd adətən kiminsə nüfuzuna zərər vurmaq və ya ictimai fikirdə yanlış təsəvvür yaratmaq olur.
Şər böhtan atmaq
Şər atmaq – bir şəxs haqqında tamamilə əsassız, quraşdırılmış məlumat yaymaqdır. Bu cür məlumatların paylaşılması cinayət məsuliyyəti yaradır və şəxs 16 yaşdanbaşlayaraq cinayət əsuliyyəti daşıyır.
Xüsusi ittiham qaydasında şikayət forması
Şərəf və ləyaqətin alçaldılması ilə bağlı cinayət işləri(təhqir, böhtan, sosial şəbəkələr üzərindən təhqir) yalnız zərərçəkmiş şəxsin yazılı şikayəti əsasında başlanır. Şikayətdə hadisə, təqsirləndirilən şəxs, sübutlar və tələblər göstərilməlidir. Məhkəmə ittiham və ya bəraət hökmü çıxara bilər, tərəflər barışarsa xitam verilir.